Dr Pešić: Nepoštovanje mjera iz elaborata projekata mHE upućuje na korupciju

 Dr Pešić: Nepoštovanje mjera iz elaborata projekata mHE upućuje na korupciju

Foto: FOS Media

Elaborati o procjeni uticaja na životnu sredinu projekata mini hidroelekrtara (mHE) su dokumenti koji nailaze na veliku kritiku javnosti i ekoloških aktivista, koji smatraju da elaborati ne prikazuju pravo stanje na terenu. Jedan od spornih elaborata je i Elaborat projekta  mHE u Barama Kraljskim u kojem se ne pominju sve zaštićene biljne i životinjske vrste nastanjene na tom prostoru, što priznaje i jedan njegov autor, biolog dr Vladimir Pešić.

Dr Pešić tvrdi da svu odgovornost za eventualne propuste i nepoštovanje mjera iz elaborata snosi Agencija za zaštitu životne sredine i resorno ministarstvo, te da je Elaborat 10 godina star i rađen pomoću literature bez “nultog stanja “ i terenskih analiza.

Dr Pešić je radio više elaborata, od kojih je jedan i Elaborat mHE Lještanica, koji bio usvojen od strane Agencije za zaštitu životne sredine pa kasnije oboren žalbama NVO sektora.

Na koji način je rađen Elaborat procjene uticaja na životnu sredinu, tj. da li ste prilikom izrade radili istraživanja na terenu?

Elaborat je rađen 2010. godine. Zašto je važno kada je rađen elaborat? Zato što tada nije traženo zakonom da prethodno bude urađen elaborat, tj. studija o tzv. “nultom stanju” biodiverziteta. Obaveza da se prije nego što se uradi procjena uticaja na životnu sredinu uradi i nulto stanje bodiverziteta je skorijeg datuma. Ja sam tada od firme koja je radila procjenu uticaja izgradnje mHE na životnu sredinu bio angažovan da za  nekih 250 ili 300 eura uradim pregled flore i faune na osnovu onoga što je poznato iz naučne literature sa posebnim akcentom na endemične i reliktne vrste.

Kako to da se u Elaboratu pominju samo neke od zaštićenih biljnih i životinjskih vrsta čije je stanište prostor izgradnje mHE? 

Zašto se ne spominju? Kao prvo, zato što nema naučnih podataka, tj. objavljenih radova o tom konkretnom području. Ja sam naučnik, sa skoro 400 radova u vodećim međunarodnim časopisima iz oblasti biodiverziteta i baratam naučnim podacima. Podataka za Bare Kraljske, osim onih koje sam spomenuo u pregledu “flore I faune”, i onih  koje sam ja uradio – nema! Zašto nema? Nemoguće je očekivati da za svaki potok i izvor imamo podatke. Neko to treba da uradi. Taj neko, pod 1) mora da to zna, da to profesionalno uradi i, na kraju, da objavi u naučnom časopisu da bi neko nezavisno i profesionalno potvrdio da je to tačno i naučno ispravno, i 2) najčešće, neko mora da plati te analize.

U Elaboratu su navedene one vrste koje su endemičnei reliktne, i za koje postoji opasnost da bi planirani zahvat moga dovesti do njihove ekstinkcije. Nemoguće je dati analizu na sve vrste. Cilj ovakvih studija je prepoznati vrste koje trpe najveći uticaj i za te vrste dati konzervacione mjere i predlog mjera za smanjivanje uticaja.

Zaštita vodenih ekosistema u EU je regulisana sa WFD (Okvirne Direktiva o vodama), direktivom koja jasno kaže da da se monitoring uticaja na vodene ekosisteme radi na osnovu indikatorskih grupa organizama: vodeni makrobeskičmenjaci (bentos), ribe, makrofite, i plankton. Pošto je u pitanju mali planinski potok, planktona i makrofita nema. Ostaje znači fauna dna, i ribe, i one su analizirane na osnovu dostupnih podataka. U nekim medijima sam pročitao “da elaborat prepoznaje pijavice i viline konjice” a ne prepoznaje međede i ptice. Ja moje studente učim da svaka vrsta ima svoje mjesto u prirodi. Ta pijavica je jedna od dvije ili tri endemične vrste koje žive u toj oblasti, prepoznata je od strane EU okvirne direktive o vodama kao dio komponente koja se uzima za monitoring ovog tipa vodenih staništa i, na kraju, promjena nivo vode kao rezultat izgradnje mHE ima najveći direktni uticaj upravo na organizme koji žive u vodi.

Salamandra salamandra

 Zašto u Elaboratu nije pomenuta vrsta Salamandra salamandra, tj. vodozemac zaštićen zakonom još od 2006. godine, a koji je snimljen na ovom prostoru?

Kao što sam napomenuo,  2010. godine kad je rađen elaborat procjena nultog stanja biodiverziteta nije tražena. Veoma je pozitivno što je sad obaveza da elaborat mora da ima i studiju nultog stanja biodiverziteta. Stvari se, ipak, ne mogu posmatrati retroaktivno i treba ih gledati u kontekstu kad je taj elaborat rađen. Prije 10 godina, i ekološka javnost i većina Crnogorskih NVO su pričali pozitivno o malim hidroelektranama, a prilikom pisanja dijela koji se odnosi na biodiverzitet biolozi su bili angažovani samo da daju pregled objavljenih podataka o konkretnom području a ne da rade orginalna “istraživanja”.

Što se tiče Salamadra salamandra, ko god da ga je našao treba da naučno objavi taj podatak da bi on bio naučni podatak. Tada kad sam dobio da uradim pregled literature nije bilo tog podatka. Nema sumnje da ova vrsta naseljava to područje jer je vrsta široko rasprostranjena (nije riječ o endemičnoj vrsti). Kao naučnik ne mogu da tvrdim ni da spekulišem kako će planirana mHE uticati na populacije Salamandre. Uticaj mHE  je najveći na organizme koji se nalaze u zonu direktnog uticaja, konkretno, promjena količine vode uticaće direktno na organizme koji žive u tom dijelu potoka. Indirektni uticaj na ostale organizme normalno da postoji, ali ga nije lako dokazati, a zbog  djelovanja mehanizma “prosječnog uznemiravanja” taj uticaj na samu populaciju može biti i pozitivan.

Ekološki aktiviste tvrde da ste prilikom izrade Elaborata struku stavili po strani i da ste se vodili ekonomskim interesom. Kako to komentarišete?

Kao naučnik mogu da govorim samo naučnim podacima. Kad je riječ o konkretnom Elaboratu, nisam dobio nijedan naučni argument koji je pokazao da sam nešto pogriješio u Elaboratu kad je riječ o biodiverzitetu. Moje iskustvo u Crnoj Gori, radeći i sa nadležim institucijama i sa ekološkim  aktivistima, jeste da svi očekuju da nauka potvrdi ono što oni misle da je “univerzalna istina”. Ako se to ne slaže sa njihovom “istinom”, najčešće Vas “etiketiraju” i uklone vas, pri čemu jedni uvijek na kraju nađu eksperta koji će da kaže da “nema uticaja” a drugi opet nekog “nezavisnog eksperta” koji će da potvrdi “da u toj rijeci nema ničeg živog”.

Prošlo je oko osam godina od izrade Elaborata, da li je, prema Vašem mišljenju, potrebna izrada novog, imajući u vidu da su radovi počeli tek osam godina nakon izrade Elaborata?

Vjerujem da ima potrebe da se izradi novi elaborat, prije svega jer tada nije urađen elaborat tj. studija “nultog stanja” biodiverziteta. Postoji velika mogućnost da bi istraživanja koja bi trebala uvijek da prethode jednom ovakvom zahvatu, dovela do podataka o prisustvu odreženih zaštićenih pa čak i endemičnih vrsta, a čija zaštita bi obavezno zahtijevala predlaganje konzervacionih mjera za njihovu zaštitu, što je, na kraju krajeva, i jedan od ciljeva procjene uticaja.

Koliko su trajala istraživanja flore i faune na ovom prostoru za potrebe Elaborata i da li ih je bilo i na koji način su rađena?

Kao što sam rekao istraživanja za potrebe ovog spomenutog Elaborata nijesu rađena jer investitor od mene konkretno to nije tražio, a što je posebno važno to niko nije tražio od Investitora. Kao građanin, ja problem prepoznajem u državi i institucijama koji ne primjenjuju EU standarde u zaštiti živortne sredine. Meni je jasno ponašanje investitora, on je radio ono što je od njega traženo, i vjerovatno, tj. Sigurno, išao linijom manjeg otpora, ali to mu je zakonski omogućila ova država i njene institucije.

Da li biste danas potpisali Elaborat i dali isto mišljenje kao i tada, imajući u vidu da su se stvari promijenile kada su u pitanju naučni i ekološki pogledi na projekte mHE?

Elaborat je odobrila komisija koju je imenovala Agencija za zaštitu životne sredine. Kao  profesora na Univerzitetu i naučnika, ta Agencija me za 20 i kusur godina, koliko radim u ovoj oblasti, nikad nije imenovala kao člana komisije za ocjenu elaborata! Angažovale su me firme koje su radile procjenu uticaja da uradim najčešće pregled faune I, u novije vrijeme, da uradim “nulto stanje biodiverziteta”, i to sam radio koliko sam znao i umio. (Pošto sam lišen lažne skromnosti, mogu da kažem da to sigurno znam najbolje na Balkanu, a možda i šire).

Stvar koja je važna i koju bih htio da naglasim: procjena uticaja na životnu sredinu je mehanizam koji koriste sve EU države i koji predstavlja jedinu branu nesavjesnom ponašanju kompanija i pojedinaca. Procjena uticaja na životnu sredinu trebala bi da pomogne komisiji koja odobrava elaborat i nadležnim institucijama u donošenju odluka. Naravno da u Crnoj Gori je to besmisleno očekivati jer ne postoje institucije u oblasti zaštite prirode i životne sredine koje rade svoj posao ozbiljno. U toj Agenciji za zaštitu prirode i životne sredine, koja je krovna institucija, postoje savjetnici za svaku oblast od ptica i sisara do insekata. Možete li naći da je neko od njih u zadnjih 20 godina ostavio makar jedan pisani trag u kome je iznio neslaganje sa bilo kojom procjenom uticaja ili nečim drugim? Garantujem vam da nećete naći, a svima njima su sad puna usta ekologije, i Salamandri.

Ne sumnjam da je u Crnoj Gori zadnjih 20-tak godina, koliko se koristi instrument procjene uticaja na životnu sredinu, bilo i dobro urađenih procjena uticaja na životnu sredinu ali je istina da je bilo daleko više onih koji su slabo urađeni. Dio koji se odnosu na biodiverzitet radio je i pisao ko je stigao od ekonomista do turizmologa. Drugi problem je taj što mi nemamo naučnih podataka o biodiverzitetu za najveći dio Crne Gore, pored svih tih “nezavisnih eksperata” za koje ja nikako da nađem šta su u životu napisali (osim naravno tekstova u Vijestima, što, srećom, za nauku nije naučni časopis jer bi se, u suprotnom, svjetska nauka zabavila o jadu). I treće, najvažnije, ove procjene uticaja i preporuke koje su bile date i navedene u elaboratima procjene uticaja nisu imale nikakakav uticaj na nadležne institucije i korigovanje njihove politike. Iza ove tvrdnje  u potpunosti stojim.

Moje procjene uticaja su dostupne ili se može doći do njih. Svaki put sam predložio spisak konzervacionih mjera za one vrste koje su ugrožene i  obavezan monitoring na osnovu kojih bi se pratile promjene sa ciljem da bi na osnovu tih podataka nadležne institucije mogle pravovremeno da reaguju. Nikad nijedna od ovih mjera nije ispoštovana! Odgovornost za implementaciju ovih mjera je bila na Agenciji za zaštiti prirode i životne sredine, čija je zakonska obaveza bila da primijeni ove preporuke. Nemam nikakve sumnje da su to elementi koruptivnih aktivnosti o kojima treba ekološki aktivisti, a i svi mi u Crnoj Gori, itekako da progovorimo.

Šta mislite o najavi usvajanja Deklaracije za zabranu izgradnje devaracionih mHE?

Potpuna podrška! Da se i ja pohvalim, u decembru 2019. na Međunarodnom kongresu ekologa, čiji sam ja bio organizator, bila je posebna sesija posvećena uticaju malih hidroelektrana na životnu sredinu. U radu sesije su učestvovali naučnici iz Crne Gore, Albanije, Srbije i Bosne i Hercegovine, kao i iz EU, i tada smo usvojili zaključak da treba podržati moratorijum na izgradnju mHE. Ali ne manje važno, tada smo dali naučne podatke o tome kakav je uticaj mHE na biodiverzitet i zašto to treba uraditi!

Da zaključim: ekološki aktivizam je potreban i koristan za društvo, posebno crnogorsko društvo, ali i on treba da bide uvezan sa naukom i naučnom zajednicom, a sa ciljem da, prije svega, mijenjamo politiku nadležnih institucija, sa ciljem da oni  utiču na investitore a ne obratno.

Izvor: Portal PCNEN

Portal Mojkovac

Pročitajte još